virastaran.net/a/22845

آیا «طلایه» فارسی‌شدهٔ «طلیعه» است یا «طلایع»؟

آموزش, دقت‌ورزی معنایی, ویرایش زبانی, ویرایش و درست‌نویسی

برخی معتقدند «طلیعه» در متون ادبی فارسی به‌ندرت به‌ کار رفته‌ است و «طلایه» فارسی‌شدهٔ «طلیعه» یا «طلایع» است و به همان معنی به‌ کار می‌رود؛ اما «طلیعه» در متون ادبی فارسی بسامد زیادی داشته‌ است و «طلایه» نیز فارسی‌شدۀ «طلائع» است، نه «طلیعة».

طلایه - طلیعه - ویراستاران - سرباز باستانی

برخی معتقدند

برخی معتقدند در عربی «طلیعه» (در جمع: طلایع) به «آن قسمت از لشکر که پیشاپیش فرستاده می‌شود تا اخبار دشمن را معلوم کند یا پیرامون لشکر را زیرنظر داشته باشد» اطلاق می‌شود و مجازاً به‌معنای «هرچیزی است که پیشاپیش بیاید و از ورود کسی یا وقوع پدیده‌ای خبر دهد». این کلمه در متون ادبی فارسی به‌ندرت به‌ کار رفته‌ است؛ اما «طلایه» فارسی‌شدهٔ «طلیعه» یا «طلایع» است و به همان معانی به‌ کار می‌رود.

پاسخ

۱. در فارسی بست چاکنایی پایانیِ «طلائع»، یعنی «ع»، حذف شده و در آن «ئ» نیز به «ی» بدل شده‌ است (بسنجید با فرسته‌های «نعنا»، «ری (کردن)» و «قی»). روشن است که پس از حذف «ع» در این واژه، برای نشان دادن واکهٔ پایانیِ e، «ها»ی بیان حرکت به آن افزوده می‌شود؛ یعنی طلائع > طلایه.

۲. «طلایه» صورت فارسی‌شدهٔ «طلائع» است، نه صورت فارسی‌شدهٔ «طلیعة».

۳. «طلائع» در عربی جمعِ «طلیعة» است؛ ولی گونهٔ فارسی‌شدهٔ آن، یعنی «طلایه»، در فارسی بیشتر در معنی مفرد به‌ کار رفته‌است:

قرن ۴: بدانست رستم کز ایران سپاه / به شب گیو باشد طلایه به راه (فردوسی، شاهنامه، ج۲، ص۱۵۶).

۴. با استناد به پیکرهٔ گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در فارسی امروز «طلایع» تقریباً کاربردی ندارد؛ هرچند که دست‌کم ۸۵ بار در متن‌های کهن فارسی به‌ کار رفته‌ است.

آیا «دهشت» درست است؟

۵. افزون بر «طلایه» و «طلایع»، واژهٔ «طلیعه» نیز دست‌کم از سدهٔ پنجم با بسامد بالا در متن‌های معتبر فارسی به‌ کار رفته‌ است:

قرن ۵: می‌خواهیم تا ما را بر مقدمهٔ خویش بر سبیل طلیعه بفرستید تا دیده آید که ما چه کنیم و چه اثر نماییم (بیهقی، تاریخ بیهقی، ص۷۵۶).

قرن ۶: مرکب‌ها بدوانید و به مقدمهٔ لشکر و طلیعه بیرون روید (میبدی، کشف‌ الاسرار، ج۱، ص۶۸۳).

قرن ۷: سلطان یمین‌الدوله… چون سه‌فرسنگی قنوج رسید، فرود آمد و طلیعه برگماشت (فخر مدبر، آداب‌ الحرب، ص۴۷۴).

نتیجه

کوتاه آنکه «طلیعه» در متون ادبی فارسی بسامد زیادی داشته‌ است و «طلایه» نیز فارسی‌شدهٔ «طلائع» است، نه «طلیعة».


پیکرهٔ زبانی استفاده‌شده در این پژوهش:
پیکرهٔ گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به‌سرپرستی دکتر علی‌اشرف صادقی

مقالات پیشنهاد شده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

پُر کردن این بخش الزامی هست
پُر کردن این بخش الزامی هست
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست
کپی شد