virastaran.net/a/11292

طبیعی‌بودن سخن | قسمتی از مقالۀ «روانی سخن»

آموزش, توصیه‌هایی برای نویسندگی, متن‌خوانی, متن‌های معیار, نگارش و زیبانویسی

محمدعلی فروغی-ویراستاران

شرط دیگر روانی سخن طبیعی‌بودن آن است به اینکه تکلّف و تصنع نداشته باشد و چنین به‌ نظر آید که گوینده یا نویسنده برای ادای مطلب، هیچ به خود زحمت نداده و فکر نکرده است.

هرچند حقیقت واقع غیر از این است و طبیعی‌‌ساختن سخن منتهای صنعتگری است و نویسنده تا اندیشهٔ بسیار نکند که فکرش پخته و ذهنش بر معنی مسلط شود، طبیعی سخن نتواند گفت. ولیکن این صنعت و فکر نباید نمایان شود. کلام باید عادی به‌ نظر آید و مأنوس باشد. الفاظ و عبارات هرچه معمول‌تر و به اذهان نزدیک‌تر، بهتر. تا آنجا که سخن‌سرایی مانند صحبت‌کردن شود.

نباید تصور کرد که هنر سخنور در آن است که عباراتی بسازد که کسی نداند و گفتن نتواند؛ بلکه برعکس، سخن باید چنان طبیعی باشد که هرکس بشنود، گمان کند خود می‌تواند چنین بگوید. و شیخ سعدی این هنر را به کمال دارد؛ تا آنجا که اگر کسی سخن‌شناس دقیق نباشد، به بلندی مقام سخن او برنمی‌خورد و گمان می‌کند همه‌کس می‌تواند چنان سخن بگوید؛ ولی چون پای عمل به میان می‌آيد، همه‌کس ناف بر زمین می‌گذارد. و در همین است که گفته‌اند سخن سعدی سهل ممتنع است و به‌راستی و به‌تصدیقِ همهٔ دانشمندان و سخن‌شناسان، شیخ سعدی افصح‌المتکلمین است.

این نکته را باید خاطرنشان کنیم که شرایط و اوصافی که برای روانی سخن برشمردیم، رعایتش حسن سلیقه می‌خواهد و سخن‌گو با توجه به آن شرایط، باید قوهٔ تصرف نیز داشته باشد که روانی سخنش مانند زهد خشک و تقدس وسواسیان نشود؛ زیرا نسبت به همهٔ اصول و قوانین حتمیِ ضروری، گاهی اوقات تجاوز نیز در حدود معینی لازم می‌آید.

مثلاً گاه هست که نویسندهٔ زبردستی لفظی را از استعمال فصحا برمی‌گرداند و صورت یا معنی تازه‌‌ای به آن می‌دهد و همچنین لفظ کهنه‌ای را نو می‌کند یا لفظ نوظهوری را به رواج می‌آورد یا در ترکیب عبارت طرح نو درمی‌اندازد و سخن‌سرایان نامی همه این کارها را کرده‌‌‌اند؛ بلکه یکی از انتظاراتی که از استادان سخن می‌رود، همین است که الفاظ و جمله‌های نوظهور بدیع اختراع کنند و به قوت فصاحت و بلاغت، آن جمله‌ها را رواج داده زبان را به این وسیله پُرمایه سازند… .


گزیده‌ای از: محمدعلی فروغی، «روانی سخن»، آیین سخنوری، کتابخانهٔ دانش، ۱۳۳۰، ص۶۲ تا ۷۰.

گزیننده: مریم محمودی.

مقالات پیشنهاد شده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

پُر کردن این بخش الزامی هست
پُر کردن این بخش الزامی هست
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست
کپی شد